Spanning across the rugged terrain of the Western Ghats, the Mookambika Wildlife Sanctuary is a dense, protected wilderness where ancient forests and steep mountain valleys collide. Covering over 300 square kilometers, this sanctuary acts as an ecological fortress that cradles iconic landmarks like Kodachadri Peak, hidden waterfalls, and vital river basins. Far from a managed safari park, it is a raw, breathing expanse of evergreen and semi-evergreen canopies serving as a natural corridor for endangered wildlife, including tigers, leopards, Indian bison, and the elusive lion-tailed macaque. It is the untamed green heart of the region, safeguarding an extraordinarily rich biodiversity far removed from the noise of coastal towns.
ಉಡುಪಿ ಮತ್ತು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ, ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ದಟ್ಟವಾದ ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣ ಕಾಡುಗಳ ನಡುವೆ ಹಬ್ಬಿರುವ ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ (Mookambika Wildlife Sanctuary) ಪ್ರಕೃತಿ ಪ್ರೇಮಿಗಳು ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿ ಉತ್ಸಾಹಿಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ತಾಣವಾಗಿದೆ. ಕೊಲ್ಲೂರು ಹಾಗೂ ಬೈಂದೂರು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಬೆಟ್ಟಗಳು, ಕಣಿವೆಗಳು ಮತ್ತು ನದಿ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಈ ರಕ್ಷಿತ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವು ಅಪರೂಪದ ಸಸ್ಯ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಿ ಸಂಕುಲಕ್ಕೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ.
ಈ ಅಭಯಾರಣ್ಯವು ಸಿಂಹಬಾಲದ ಕೋತಿಗಳು, ಹುಲಿಗಳು, ಚಿರತೆಗಳು, ಭಾರತೀಯ Bison (ಕಾಡುಕೋಣ), ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಜಾತಿಯ ಜಿಂಕೆಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ನೂರಾರು ಪ್ರಭೇದದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸರೀಸೃಪಗಳು ಇಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ. ಸೌಪರ್ಣಿಕಾ ಮತ್ತು ಚಕ್ರ ನದಿಗಳು ಈ ಅರಣ್ಯದ ಮೂಲಕವೇ ಹರಿದು ಜೀವವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಶ್ರೀಮಂತಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲು ಹಾಗೂ ಕಾಡಿನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಸವಿಯಲು ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆಯಿಂದ ಪೂರ್ವಾನುಮತಿ ಪಡೆಯುವುದು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿದೆ.
Mookambika Wildlife Sanctuary
The Mookambika Wildlife Sanctuary is one of the important protected forest landscapes of the Western Ghats in Udupi district. Spread across about 370.37 square kilometres, the sanctuary surrounds the Kollur region and extends across a landscape of dense forests, mountain slopes, streams and waterfalls. The sanctuary gets its name from Sri Mookambika Temple at Kollur, which lies within the sanctuary landscape.
For visitors coming from the Byndoor and Kundapura side, this is the forest region that gradually takes over as the landscape moves inland towards Kollur and the Western Ghats. The scenery changes noticeably from the coastal belt to thick forest, steep hills and narrow valleys.
What makes Mookambika Wildlife Sanctuary important is not one particular viewpoint or waterfall. Its real value lies in the large continuous forest ecosystem that supports wildlife, rivers, birds and a wide variety of plant life.
The sanctuary contains evergreen, semi-evergreen and moist deciduous forests, along with smaller areas of teak plantations. These different forest types create habitats for a wide range of plants and animals.
The forest becomes especially dense around the hill ranges and valleys. During the monsoon, streams swell and the entire landscape becomes intensely green. Water flows through the forest and eventually feeds the river systems of the region.
The thick vegetation is also one reason why this is not a conventional wildlife-viewing destination where animals can be expected at a particular spot. Much of the wildlife remains inside the forest, and sightings depend on the season, weather and location.
One of the best-known landscapes associated with the sanctuary is Kodachadri.
Rising to about 1,343 metres, Kodachadri is one of the prominent peaks of the Western Ghats and forms an important mountain landscape around the Kollur region. Its slopes are covered by forest, and several trekking routes pass through forested terrain.
Kodachadri is also closely connected with the religious history of Kollur. The Mookambika Temple lies at the base of the hill, while the summit has the Sarvajna Peetha, traditionally associated with Adi Shankaracharya's meditation.
The relationship between Kodachadri and the sanctuary is important because it shows how the protected forest is not an isolated patch of woodland. The mountain, forest, streams and surrounding valleys form one connected landscape.
Two important rivers associated with the sanctuary are the Chakra River and the Souparnika River. Their catchments run through the forested Western Ghats around Kollur.
The forest plays an important role in maintaining these water systems. During the monsoon, numerous small streams appear across the hills and forest floor. Some of these eventually become larger streams and waterfalls.
The connection between forest and water is particularly visible at places such as Koosalli Falls and Belkal Theertha. Both waterfalls are associated with the sanctuary landscape and require movement through forest terrain to reach them.
This is one reason the sanctuary is significant beyond wildlife alone. The forests are part of the natural water system that supports the surrounding villages and river valleys.
The sanctuary provides habitat for a variety of mammals. Tiger, dhole or wild dog, sloth bear, wild boar, jackal and deer are among the wildlife recorded in the sanctuary.
Large animals are not necessarily easy to see. Dense vegetation provides natural cover, and many animals are most active when human movement is limited. For this reason, a visit to the sanctuary should not be planned with the expectation of guaranteed sightings.
The more important point is that these species continue to form part of the forest ecosystem.
The sanctuary's forests also support smaller mammals, reptiles, amphibians and numerous insects that are much less conspicuous but equally important to the functioning of the forest.
Mookambika Wildlife Sanctuary is also a good region for birdlife.
Birds recorded in the sanctuary include hornbills, drongos, mynas, Brahminy kites, kingfishers, egrets, bulbuls, golden orioles, magpie robins and purple sunbirds, along with several other forest and wetland species.
For a visitor interested in birds, the forest is often more rewarding when explored slowly rather than treated as a sightseeing stop. Calls from the canopy, movement among branches and birds around streams can reveal much more than a quick drive through the forest.
The presence of hornbills and other forest birds is particularly significant because many such species depend on mature forest habitats.
The sanctuary also provides habitat for reptiles, including king cobras and pythons.
These species are rarely encountered by ordinary visitors, and there is no reason to enter the forest looking for them. Their presence itself indicates the ecological importance of the protected forest.
The thick vegetation, streams, fallen trees and undisturbed patches provide the conditions required by reptiles and amphibians. During the rainy season, these smaller forms of wildlife become particularly active.
The forest should therefore be understood as a complete ecosystem rather than simply a collection of large animals.
Some of the most interesting natural destinations connected with the sanctuary are its waterfalls.
Koosalli Falls lies within the forest landscape and is reached through a trekking route. The route passes through rugged terrain rather than a developed tourist walkway.
Belkal Theertha, another well-known waterfall, drops from the forested hills and is also reached through a forest trek. The waterfall becomes particularly impressive when the surrounding forest is full of monsoon and post-monsoon greenery.
These places show a different side of the sanctuary. Instead of viewing the forest from a road, visitors have to move through the landscape itself, crossing forest paths, streams and uneven ground.
Mookambika Wildlife Sanctuary occupies an important position within the Western Ghats forest belt. It forms a forest connection between Someshwara Wildlife Sanctuary to the south and Sharavathi Wildlife Sanctuary to the north.
This larger forest connectivity matters for wildlife. Animals do not recognise administrative boundaries, and connected forest landscapes provide greater space for movement, feeding and breeding.
For the Western Ghats, maintaining such forest connections is particularly important because the region contains a high diversity of plants and animals within relatively small areas.
The sanctuary is therefore valuable not only for Kollur and Udupi district but also as part of the wider forest network of the Western Ghats.
The character of Mookambika Wildlife Sanctuary changes considerably with the monsoon.
Heavy rain fills the streams, waterfalls become stronger and the forest floor turns bright green. Mist frequently covers the hills, especially around the higher elevations. Trekking routes become wet and slippery, while smaller streams that may be barely noticeable during dry periods become active.
For anyone visiting the sanctuary during this season, the forest itself becomes the main attraction. The sound of flowing water, wet rocks, dense foliage and cloud-covered hills create a completely different landscape from the dry months.
At the same time, forest trails require greater caution during heavy rain because of slippery surfaces, rising streams and changing weather conditions.
The connection between the sanctuary and Kollur Mookambika Temple is unusual. The famous pilgrimage centre is situated within this larger forest landscape rather than being separated from it.
This means a visit to Kollur can include two very different experiences within the same region: the centuries-old religious tradition centred on Mookambika Temple and the surrounding Western Ghats forest.
The forest also forms the natural backdrop to Kodachadri and the routes leading towards several waterfalls.
This combination of pilgrimage, mountains, rivers and protected forest is one of the defining characteristics of the Kollur region.
Mookambika Wildlife Sanctuary is a protected forest, so it should not be treated like an ordinary picnic area.
Visitors travelling to waterfalls or trekking routes should remain on established paths and follow forest regulations. Wildlife should be observed from a safe distance rather than approached. Feeding animals, disturbing birds, making excessive noise or leaving plastic and other waste behind can directly affect the forest.
The quieter the visit, the more likely it is to reveal the actual character of the sanctuary. The sound of streams and birds, changes in vegetation and the movement of mist across the hills are all part of the forest experience.
Mookambika Wildlife Sanctuary is not defined by a single attraction. Its importance comes from the combination of Western Ghats forests, mountain terrain, rivers, waterfalls and wildlife spread across a large protected landscape.
Kodachadri gives the sanctuary its high mountain character. The Souparnika and Chakra river systems connect the forest with the valleys below. Koosalli and Belkal Theertha show the abundance of water flowing through the hills. Tigers, wild dogs, sloth bears, deer and many other animals form part of the forest ecosystem, while hornbills, kingfishers, orioles and numerous other birds occupy the canopy and streams.
For someone exploring the Byndoor–Kollur region, the sanctuary is best understood as the forest landscape behind the temples, hills and waterfalls of this part of the Western Ghats. The individual attractions may be different, but they are all connected by the same forest ecosystem.
That is what gives Mookambika Wildlife Sanctuary its real identity: not a single viewpoint or a single species, but a large living forest that links the mountains, rivers and wildlife of the Kollur region.
ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ
ಬೈಂದೂರು ಮತ್ತು ಕುಂದಾಪುರ ಕರಾವಳಿಯಿಂದ ಒಳನಾಡಿನ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತಾ ಕೊಲ್ಲೂರಿನತ್ತ ಹೋದಾಗ ಭೂದೃಶ್ಯ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ತೆಂಗು ಮತ್ತು ಅಡಿಕೆ ತೋಟಗಳ ಜಾಗವನ್ನು ದಟ್ಟ ಕಾಡು, ಗುಡ್ಡಗಳು, ಕಣಿವೆಗಳು ಮತ್ತು ಹರಿಯುವ ತೊರೆಗಳು ಆವರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಈ ವಿಶಾಲ ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವೇ ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ.
ಸುಮಾರು 370.37 ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಅಭಯಾರಣ್ಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಕೊಲ್ಲೂರು ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಅಭಯಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣ, ಅರೆ ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣ ಮತ್ತು ತೇವಭರಿತ ಪತನಶೀಲ ಕಾಡುಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಬೆಟ್ಟ, ನದಿಗಳ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಹಲವು ಜಲಪಾತಗಳು ಈ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶದೊಂದಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ.
ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ಅಭಯಾರಣ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ವರೂಪವೇ ಅದರ ದಟ್ಟ ಅರಣ್ಯ.
ಇಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣ ಕಾಡುಗಳು ವರ್ಷವಿಡೀ ಹಸಿರಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಮಳೆ ಹೆಚ್ಚು ಬೀಳುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಮೇಲ್ಛಾವಣಿ ದಟ್ಟವಾಗಿದ್ದು, ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲೂ ಪೊದೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಸ್ಯವರ್ಗ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅರೆ ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣ ಮತ್ತು ತೇವಭರಿತ ಪತನಶೀಲ ಕಾಡುಗಳೂ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿವೆ.
ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನ ಸ್ವರೂಪ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಣಗಿದ್ದ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳು ಮತ್ತೆ ಹರಿಯುತ್ತವೆ, ಬಂಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ನೀರು ಜಾರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬೆಟ್ಟಗಳ ಮೇಲೆ ಮಂಜು ಆವರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕಾಡಿನೊಳಗೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ಕಲ್ಲುಗಳು ಒದ್ದೆಯಾಗುವುದರಿಂದ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಅವಕಾಶ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಚಾರಣ ಮಾಡುವಾಗ ಹೆಚ್ಚು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಅಗತ್ಯ.
ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ನಿಕಟವಾಗಿ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶವೆಂದರೆ ಕೊಡಚಾದ್ರಿ.
ಸುಮಾರು 1,343 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದ ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಅದರ ಇಳಿಜಾರುಗಳು ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲಿನ ಕಾಡುಗಳು ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿವೆ. ಕೊಡಚಾದ್ರಿಯ ಮೇಲ್ಭಾಗದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುವ ಬೆಟ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ದಟ್ಟ ಅರಣ್ಯವು ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತವೆ.
ಕೊಡಚಾದ್ರಿಗೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯೂ ಇದೆ. ಕೊಲ್ಲೂರು ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ದೇವಸ್ಥಾನದೊಂದಿಗೆ ಈ ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಸರ್ವಜ್ಞ ಪೀಠವನ್ನು ಆದಿ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರ ತಪಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಹೀಗಾಗಿ ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಚಾರಣದ ಬೆಟ್ಟವಲ್ಲ. ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲಿನ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಕಾಡು ಎರಡನ್ನೂ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಭೌಗೋಳಿಕ ಅಂಶವಾಗಿದೆ.
ಈ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ನೀರಿನ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ.
ಸೌಪರ್ಣಿಕಾ ಮತ್ತು ಚಕ್ರ ನದಿಗಳ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಈ ಕಾಡು ಮತ್ತು ಬೆಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವ ನೀರು ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳಾಗಿ ಸೇರಿ ನಂತರ ದೊಡ್ಡ ನೀರಿನ ಹರಿವುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.
ಕಾಡಿನೊಳಗೆ ಕಾಣುವ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ಹೊಳೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಲಧಾರೆಗಳು ಈ ಜಲವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಭಾಗ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಭಯಾರಣ್ಯದ ಕಾಡು ಕೇವಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಾಸಸ್ಥಳವಲ್ಲ; ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನೀರು ಒದಗಿಸುವ ನೈಸರ್ಗಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಹೌದು.
ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಬೆಟ್ಟ, ಮಳೆ ಮತ್ತು ನದಿಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು.
ಅಭಯಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಗಾತ್ರದ ಕಾಡುಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ವಾಸಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಹುಲಿ, ಕಾಡುನಾಯಿ, ಕರಡಿ, ಕಾಡುಹಂದಿ, ಜಿಂಕೆ ಮತ್ತು ನರಿ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಪ್ರಮುಖ ವನ್ಯಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.
ಆದರೆ ಅಭಯಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ ಈ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ದಟ್ಟ ಕಾಡಿನೊಳಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮಾನವ ಸಂಚಾರದಿಂದ ದೂರವಿರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳ ಚಲನವಲನವು ಹವಾಮಾನ, ಸಮಯ ಮತ್ತು ಕಾಡಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಇಲ್ಲಿ ವನ್ಯಜೀವಿಯ ಮಹತ್ವ ಒಂದು ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು. ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಣ್ಣ ಸಸ್ತನಿಗಳು, ಸರೀಸೃಪಗಳು, ಉಭಯಚರಗಳು ಮತ್ತು ಕೀಟಗಳು ಸೇರಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರಣ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ.
ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ಅಭಯಾರಣ್ಯವು ಪಕ್ಷಿಗಳ ವೈವಿಧ್ಯಕ್ಕೂ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ.
ಇಲ್ಲಿ ಹಾರ್ನ್ಬಿಲ್ಗಳು, ಡ್ರೋಂಗೋಗಳು, ಕಿಂಗ್ಫಿಷರ್ಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಿಣಿ ಗಾಳಿಪಟಗಳು, ಮೈನಾ, ಬುಲ್ಬುಲ್, ಗೋಲ್ಡನ್ ಓರಿಯಲ್ ಮತ್ತು ಪರ್ಪಲ್ ಸನ್ಬರ್ಡ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಜಾತಿಯ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.
ದಟ್ಟ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುವಾಗ ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುವುದಕ್ಕಿಂತ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ನೋಡುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಉಪಯುಕ್ತ. ಮರಗಳ ಮೇಲ್ಭಾಗದಿಂದ ಬರುವ ಕೂಗು, ಕೊಂಬೆಗಳ ನಡುವೆ ಆಗುವ ಚಲನೆ ಮತ್ತು ಹೊಳೆಗಳ ಸುತ್ತಲಿನ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಕಾಡಿನ ಜೀವಂತಿಕೆಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತವೆ.
ಹಾರ್ನ್ಬಿಲ್ನಂತಹ ಕಾಡಿನ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ಇಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ದಟ್ಟ ಅರಣ್ಯದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಈ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಳಿಂಗ ಸರ್ಪ ಮತ್ತು ಹೆಬ್ಬಾವು ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಸರೀಸೃಪಗಳಿಗೂ ವಾಸಸ್ಥಾನವಿದೆ.
ಇಂತಹ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಕಾಡಿನೊಳಗೆ ಹೋಗುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಅವು ತಮ್ಮ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪರಿಸರದಲ್ಲೇ ಇರುವುದೇ ಅಭಯಾರಣ್ಯದ ಉದ್ದೇಶ.
ದಟ್ಟ ಪೊದೆಗಳು, ಮರಗಳ ಬೇರುಗಳು, ಬಿದ್ದ ಮರದ ತುಂಡುಗಳು, ಒದ್ದೆಯಾದ ನೆಲ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಹೊಳೆಗಳು ಸರೀಸೃಪಗಳು ಮತ್ತು ಉಭಯಚರಗಳಿಗೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ವಾಸಸ್ಥಾನ ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.
ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ಅಭಯಾರಣ್ಯದ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಕೇವಲ ದೂರದಿಂದ ನೋಡುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಅದರೊಳಗೆ ನಡೆದು ನೋಡಿದಾಗ ಅದರ ಸ್ವರೂಪ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಕೂಸಳ್ಳಿ ಜಲಪಾತ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಕಲ್ ತೀರ್ಥ.
ಕೂಸಳ್ಳಿ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಕಲ್ಲಿನ ಭೂಪ್ರದೇಶದ ಮೂಲಕ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ರಸ್ತೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಸುಲಭ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣದಂತಿಲ್ಲ; ಅರಣ್ಯದೊಳಗೆ ಸಾಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
ಬೆಳ್ಕಲ್ ತೀರ್ಥ ಕೂಡ ದಟ್ಟ ಕಾಡಿನ ನಡುವೆ ಇರುವ ಪ್ರಮುಖ ಜಲಪಾತ. ಸುಮಾರು 300 ಅಡಿ ಎತ್ತರದಿಂದ ನೀರು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಧುಮುಕುತ್ತದೆ. ಕೊಡಚಾದ್ರಿಯ ಮುಂದುವರಿದ ಬೆಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿರುವ ಕೊರಶಿ ಬೆಟ್ಟದಿಂದ ಈ ಜಲಪಾತ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಮಳೆಗಾಲದ ನಂತರ ಕಾಡು ಹಸಿರಿನಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಈ ಜಲಪಾತಗಳ ಸುತ್ತಲಿನ ದೃಶ್ಯ ಇನ್ನಷ್ಟು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ಅಭಯಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಜಲಪಾತಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರವಾಸಿ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿ ನೋಡುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಅವು ಕಾಡಿನ ನೈಸರ್ಗಿಕ ನೀರಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಭಾಗವೆಂದು ನೋಡಬೇಕು.
ಮಳೆ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಕಾಡಿನ ನೆಲ ನೀರನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಅವು ಬಂಡೆಗಳ ನಡುವೆ ಹರಿದು ಜಲಪಾತಗಳಾಗಿ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತವೆ. ನಂತರ ಈ ನೀರು ದೊಡ್ಡ ಹೊಳೆ ಮತ್ತು ನದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ.
ಇದರಿಂದ ಅಭಯಾರಣ್ಯದ ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಅದರ ಜಲಪಾತಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.
ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯದ ಮಹತ್ವ ಅದರ ಸ್ವಂತ ಗಡಿಗಳೊಳಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಇದು ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಸೋಮೇಶ್ವರ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಶರಾವತಿ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯದ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಅರಣ್ಯ ವಲಯದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ.
ಕಾಡುಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಇಂತಹ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿರುವ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯ. ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಆಹಾರ ಹುಡುಕಲು, ಸಂಚರಿಸಲು ಮತ್ತು ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡಲು ವಿಶಾಲವಾದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ವಾಸಸ್ಥಳ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅರಣ್ಯದ ನಡುವೆ ರಸ್ತೆ, ವಸತಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಮಾನವ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಈ ಸಂಪರ್ಕ ಕಡಿತಗೊಳ್ಳುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ.
ಆದ್ದರಿಂದ ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ಅಭಯಾರಣ್ಯದಂತಹ ದೊಡ್ಡ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರಾಣಿ ಅಥವಾ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ದೊಡ್ಡ ವಿಷಯ.
ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ಅಭಯಾರಣ್ಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೋಡಬೇಕಾದರೆ ಮಳೆಗಾಲದ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು.
ಮಳೆ ಆರಂಭವಾದ ನಂತರ ಒಣಗಿದ್ದ ಹೊಳೆಗಳು ಮತ್ತೆ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಜಲಪಾತಗಳಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಪ್ರಮಾಣ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಬೆಟ್ಟಗಳ ಮೇಲೆ ಮಂಜು ಆವರಿಸುತ್ತದೆ. ಮರಗಳ ಎಲೆಗಳು ತೊಳೆದು ಹಸಿರು ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಾಢವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನ ದಾರಿಗಳು ಜಾರುವಂತಾಗಬಹುದು. ಕೆಲವು ಹೊಳೆಗಳನ್ನು ದಾಟುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಬಹುದು. ಜಲಪಾತಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವ ಚಾರಣ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಮಣ್ಣು ಒದ್ದೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಆದ್ದರಿಂದ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಕೃತಿ ಅತ್ಯಂತ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿದರೂ, ಕಾಡಿನೊಳಗಿನ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜಾಗ್ರತೆ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
ಕೊಲ್ಲೂರು ಶ್ರೀ ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ದೇವಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ ಒಂದೇ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶದ ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ಮುಖಗಳು.
ಒಂದೆಡೆ ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಮುಂದುವರಿದಿರುವ ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆ; ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ದೇವಾಲಯದ ಸುತ್ತಲೂ ಹರಡಿರುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ದಟ್ಟ ಕಾಡು. ಕೊಡಚಾದ್ರಿ, ನದಿಗಳು, ಜಲಪಾತಗಳು ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿಗಳು ಈ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪರಿಸರವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ.
ಕೊಲ್ಲೂರಿಗೆ ಬರುವವರಿಗೆ ಈ ಸಂಬಂಧ ಗಮನಿಸಿದರೆ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯೂ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಸುತ್ತಲಿನ ಬೆಟ್ಟ ಮತ್ತು ಕಾಡು ಕೇವಲ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ದೃಶ್ಯವಲ್ಲ; ಅದು ತನ್ನದೇ ಆದ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಹೊಂದಿರುವ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಅರಣ್ಯ.
ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪಿಕ್ನಿಕ್ ಸ್ಥಳದಂತೆ ವರ್ತಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ.
ಕಾಡಿನೊಳಗೆ ಹೋಗುವಾಗ ನಿಗದಿತ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದು, ಆಹಾರ ನೀಡುವುದು ಅಥವಾ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದು ಬೇಡ. ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ತೊಂದರೆಯಾಗದಂತೆ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಇಡುವುದು ಉತ್ತಮ.
ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್, ಬಾಟಲಿ ಅಥವಾ ಇತರ ಕಸವನ್ನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟುಬರಬಾರದು. ಜಲಪಾತ ಮತ್ತು ಹೊಳೆಗಳ ಬಳಿ ಕೂಡ ಇದೇ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮುಖ್ಯ. ಕಾಡು ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿದ್ದಷ್ಟೂ ಅದರ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸ್ವರೂಪ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯವನ್ನು ಒಂದು ಪ್ರಾಣಿ ನೋಡುವ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುವುದು ಈ ಪ್ರದೇಶದ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಇದು ಕೊಡಚಾದ್ರಿಯ ಬೆಟ್ಟಗಳು, ದಟ್ಟ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಕಾಡುಗಳು, ಸೌಪರ್ಣಿಕಾ ಮತ್ತು ಚಕ್ರ ನದಿಗಳ ಜಲವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಕೂಸಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಕಲ್ ತೀರ್ಥದಂತಹ ಜಲಪಾತಗಳು, ವಿವಿಧ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಸಸ್ತನಿಗಳು ಮತ್ತು ಸರೀಸೃಪಗಳು ಒಂದೇ ನೈಸರ್ಗಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಿಶಾಲ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶ.
ಬೈಂದೂರು–ಕುಂದಾಪುರ ಕರಾವಳಿಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲೂರಿನತ್ತ ಸಾಗುವಾಗ ಕಾಣುವ ಭೂದೃಶ್ಯದ ಬದಲಾವಣೆಯ ಹಿಂದಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವೂ ಇದೇ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಅರಣ್ಯ. ಸಮುದ್ರ ತೀರದ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಬೆಟ್ಟ ಮತ್ತು ಕಾಡಿನ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗಿದಂತೆ ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ಅಭಯಾರಣ್ಯ ಆ ಭೌಗೋಳಿಕ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಕೊಲ್ಲೂರಿನ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಬೆಟ್ಟ, ಕಾಡಿನೊಳಗಿನ ಜಲಪಾತಗಳು ಮತ್ತು ನದಿಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಒಟ್ಟಾಗಿ ನೋಡಿದಾಗ ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯದ ನಿಜವಾದ ಮಹತ್ವ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಒಂದೇ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಲ್ಲ — ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಜೀವಂತ ಅರಣ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ.
Places usually visited on the same trip.
